Ek: VIII

Türk milletini oldu bittileri kabul eder, bunlara baş eğer sananlar; Türk tarihini dikkatle okumalı, ibret örnekleri almalıdır. Osmanlı Türkleri tarihinde (Edirne vakası) adıyle anılan ve korkunç bir facia ile biten bir olay vardır. Hezarpare Ahmet Paşa vak'ası yanına bunu da kaydetmeliyiz.

Bakınız nasıl oldu:

II. Mustafa, hocası Feyzullah Efendiyi çok sayardı, onu şeyhülislâm yaptı. Hoca devletin her işine karışmağa başladı. Otoritesini kuvvetlendirmek için olacak, hem bütün akrabalarını büyük memuriyetlere tayin ettirir oldu. Bunlar görevi kütüye kullanmanın çeşitlisini yapar oldular. Sadrazam bile şımarık hocanın baskısı altında kaldılar. Padişah göz yumuyordu. Bunlar da seslerini çıkaramıyorlardı.

Günün birinde millet ayaklandı. II. Mustafa tahttan indirildi. Ve hoca yakalanarak işkence içinde öldürüldü:

Önce burnu, sonra kulakları ve en sonra dudakları kesildi ve koparıldı, eşeğe ters bindirildi, gem yerine kuyruğu eline verildi, sokak sokak gezdirildikten sonra elleri, bacakları kırılarak kafası kesildi.

Hoca bu hal ile Edirne caddelerinde sürükleniyordu.

Nihayet papazlar getirildi, Hristiyan âyini üzerine ellerinde mumlar olduğu halde hocayı götürmeye başladılar. Bu da kâfi gelmedi. Bir ses yükseldi:

''Bu haizin cesedini vatan toprakları kabul etmez, Meriç'e atınız!'' dedi (1)

Ceset Meriç'e atıldı ve Meriç'in suları onu Akdeniz'e balıklara yem olmak üzere sürükledi ve götürdü.

Dikkat ediniz, Türk milleti o kadar oldu bittilere gelmiyor ki, saati çalınca dini temsilcisi şeyhülislâmı bile yakasından tutarak ondan en korkunç bir tarzda hesap soruyor. Sonra dinin en büyük temsilcisi halifeyi makamından indiriyor ve hapis ediyor!

İbret!..

Ek: IX

Çarlığın düşüşü.

Fransa İhtilâli ile mukayese.

Rus İhtilâlinin Fransa İhtilâli'ne benzeyişi

Petrograt'ta halkın memnuniyetsizliğini arttıracak tesadüfî bir sebep ortaya çıktı. Meselâ trenlerdeki bozukluk ve bunlarla ilgili bürolardaki ihmalcilik, buğdayın gelmesini geciktiriyordu. Fırıncılar pek az un alabiliyordı. Ekmek tedarik edebilmek için, kar ve çamur içinde fırınlarda sıra beklemek lâzımdı. Bazı işçi mahallerinde ekmek bulunmaz oldu.

Damla bardağı taşırdı.

21 Şubatta kızgın kütleler tarafından ekmekçi dükkânları yağma edildi. Ertesi gün büyük Pontilov maden fabrikası grev yaptı. Ve işçileri mahallelerde 'ekmek!...' diye bağırarak gösteride bulundular.

Aynı günde II Nicolas Mohilev'deki genel karargâhına gitti. Payitahtı bir daha göremeyecekti. Karısını ve beş çocuğunu sarayada bırakmıştı.

Halk polisle karşı karşıya

23 şubatta birçok fabrika işçinin uluslararası bayramını kutlamak için çalışmadılar. Nümayişçiler şehrin merkezine gelince polisle kapıştılar. Fakat kan dökülmedi. 24 Şubatta grev devam etti. Kazan kilisesi önünde büyük bir miting toplandı, başlarında İhtilâlci ameleler ve liberaller bulunuyordu. Bu günün akşamı kütle ve polis elletiler. Bir çok memur paralandı. Protopopov savunma plânını uygulama alanına koydu. Evlerin çatı aralarına mitralyöz saklıyarak asileri süpürmeye başladı.

Halk ve asker

25 Şubatta, halk, kütle halinde şehrin merkezine yürüdü. Muhafız müfrezeleri geçmesine engel olmadı. Askerler, subaylar aldırış etmediler. Bilâkis herkesi sempatik bulmaktadırlar. Yalnız polis yaşadığı idareyi savunuyordu. Birçok çarpışma oluyor, yaralılar ve ölüler var.

Sovyetlerin temeli

Aynı günde fabrikalar, amele mebusları şûrasına delegelerini seçiyorlar. Bu şûra bilahare adı Rus İhtilâli'nde yaşayan ve yaşamakta olan Sovyetlerin tohumu oldu. Akşam Düma meclisinin ilerici gurubu ellerini halkın kanına bulamamış hükûmetle her türlü ilişkilerini kesmeye karar verdi.

26 Şubatta Nevski üzerinde yerleşen en sadık askerlerle asker kıyafetine girmiş polisler, mahallelerden gelmekte olan kafileyi ateşle karşıladı. Bir çok ölü vardır. Hemen her yerde sivil memurlar saçak altlarından gösteri yürüyüşü yapanlara ateş etmektedirler.

İhtilâl hükûmeti

27 Şubat kesin gündür. Hemen bütün şehirdeki asker Çar'ın aleyhine döndü. Bu gün İhtilâlin ilk hükûmeti kuruldu.

Sabahın onuna doğru şehrin merkezine yakın Volhıni muhafız alayından bazı askerler sokağa çıktı. Başlarında Kirpit Milkov çavuşla subay namzedi Astakov bulunuyordu. Bunlar, Litovski, Priobrajenski alaylarındaki arkadaşlarını kolaylıkla baştan çıkardılar. Bu asker kütlesi başlarında hiçbir subay bulunmaksızın, bando çalarak Nevski'ye doğru yürüdü. Geçerlerken tersaneyi yağma ettiler ve direktörünü öldürdüler. Direktör bir general idi. Bundan sonra adliye sarayını yaktılar.

Ve nihayet bütün askerler ilk ayaklananları takip ettiler. Muhafız alaylarından biri Siminovski alayı, bunlara iştirak etmemekte direndi. Kazaklar tarafından sarıldı. Uzun bir çarpışmadan sonra âsi kıt'alara iltihak etti. Askerler ve işçiler ellerinde kızıl bayraklar olduğu halde Marsesyez ve Rus İhtilâl havaları söyliyerek kendilerini selâmlayan halkın alkışları ve selâmları arasında şehri dolaşıyorlar. Halk çoktan beri özlenini çektiği hürriyete kavuşmuş oluyordu. Bütün alınlar parlıyordu, güneş bu güzel kış gününü aydınlatıyordu.

Sıra ile alaylar Taorid Sarayı'na geliyorlar Burası bütün sevinç ışıklarının birleştiği bir ocak halini aldı. Hiçbir taşkınlık bu aydınlığı kanla lekemedi. Tanınmış giriciler yakalanarak Düma'ya götürüldü. Fakat tecavüze uğramadılar. Hatta halkın firavun lâkabını verdiği polisler bile şiddetle takip edilmek, döğülmekle beraber nadiren öldürdüler.

Adlî dosyalar yanıyor

Her yerde politika suçlularını tahliye ettiler. Emniyet müdürlüğünün dosyalarını sokaklarda sevinç ateşi olarak yaktılar. İhtilâlcilerin yanık, adlî sicilleri havada uçtu... Okhrana tahrikçi ajanlarınınki de böyle oldu.

St. Paul ve St. Pierre alındı

İmparatorların mezarlarını ihtiva eden ve diplerindeki zindanlarda İhtilâlci nesiller çürüyen St. Pierre ve St. Paul kalelerini halk kolaylıkla ele geçirdi. Bastil Fransız halkının eline bu kadar kolay geçmemişti.

Rodzianko, Çar'a çektiği telgrafta, memleketin ve hanedanın mukadderatını memleketçe güvenilir bir zata bırakmasını rica etti. Bu telgraf da bir gün evvelki gibi cevapsız kaldı. Aksine olarak Rodzianko aldığı 27 Şubat tarihli emirname ile Düma'nın dağıldığını öğrendi. Çeşitli partilerin şeflerini hemen şûra halinde topladı. Bunlar Düma'nın dağılmamasına karar verdiler. Sonra, hükûmet merkezinde asayişin geri gelmesi için bir icra komitesi kurdu. Saat 13'de Prens Galiçin, Radzianko'ya istifasını telefonla bildirdi. Çarın son nazırları da Mari sarayında son bir toplantı yaptılar.

Düma dağılmıyor

Bu barış gününün sözde birliği içinde güçlükle seçilebilen tek bir muhalefet görüldü. Düma içinde işçi ve asker milletvekilleri icra komitesi reisliğine Tchkeidze, ikinci reisliklerine Skobelev, Kerenski geldiler. Üçü de Düma'da sosyalist aza idiler. Bu komite aynı günde şehirdeki işçi ve askerlere yayınladığı beyanname ile bölük başına ve bin işçiye birer delege göndermelerini bildirdi. Hâlâ anlaşma halinde idiler. Hiç kimsenin hatırına''Bu onu öldürecek!'' fikri gelmemişti.

28 Şubat günü, bir gün önceki esere devam etti ve tamamladı. Bugün iki Sibirya alayı gara çıktı. Ve Düma'ya kendini takdim etti. Bu alaylar sabık hükûmet tarafından muhtemel kargaşalıklara karşı getirilmişti. Bunun gibi Çares Koselu'du bulunan diğer bir alay yemin için vazifesini bırakarak meclise geldi. Her yerde bu suretle hareket ederek vazifelerini bırakan müfrezeler karşısında, Genelkurmay Reisi, gizli bir mektup göndererek Düma'daki geçici komiteyi tanıdı.

Çarın nazırları sığındıkları amiral sarayında esir edilerek Düma'ya sevkedildiler. Bunlarla beraber yüksek devlet memurları ve polisler buraya getirildi. Taşkınlıklar oldu. Asker kafileleri Astoria otelini harap ettiler. Buraya hükûmet merkezinden geçen subaylar inerdi. Askerleri şura dâvet etmek isteyen bir general parçalandı. Birtakım özel oteller de tahrip edildiler. fakat yağmalar pek azdır. Mahzenlerde elde edilen şarap şişeleri duvarlara çarpılarak kırıldı. Hem de askerler tarafından.

Polisin dağılmasına rağmen disiplin yolundadır. Kafile mutlu, uysal, iyi bir çocuktur. Kırmızı kokartlı bir subay namzedi, yahut, açık gözlü bir Yahudi talebe bu akına yön verebilir veya onu durdurabilirdi.

Bu askerlerin en büyük zevki süngülü tüfeklerle şehri kamyonla veya otomobille dolaşmak ve ''Hurra! Yaşasın hürriyet! Yaşasın halk!'' diye seslerinin çıktığı kadar bağırmaktı. Siviller onları alkışlıyor, ellerini sıkıyor, onlara yemek veriyor, onlar için yardım topluyor ve yollarında aşçı kadınlar kırmızı entarilerini yırtarak onlara kırmızı kokart yapıyorlardı.

Eski rejimi savunmayı kimse düşünmedi. Hatta mesleğe mensup subaylar bile. Gerçi bunlara İhtilâlin mazlumları denildiyse de, tarih, hatalarını söylemek hususunda sükût etmeyecektir. Bu hataların birincisi Çarın leh ve aleyhinde saf almamalarıdır. Siperlerde veya kışlalarda İhtilâlci propagandayı teşvik etmemekle beraber hazmedenler, adamlarının hürriyetinin fethi için yürüme davetine cevap veremediler. Tereddüt ettiler ve iki gün saklandılar. Üçüncü gün, 1 Mart'ta Düma askerî komisyonunun bütün subaylara yapılan tebligatı üzerine ihtiyar generalinden kaputları kırmızı astarlı subay namzetlerine kadar hepsi vatanseverlik vesikasını almak için Düma binasına doldular. Geç kalmaktan korkarak titreyen bu kafile itina ile iliklerine kırmızı kez parçaları takmışlardı!

Bu subaylar arasında, özellikle muhafızlar içinde birçok monarşistler vardı. Bunlardan ne kadarının Çareskoselö'de çarın teftişi sırasında tıpkı prens Andre Tolstoy gibi kalpleri titremişti. Bununla beraber hükümdara yaptıkları yemini yerine getirmek için bunlardan hiçbirisi birkaç arkadaşını toplıyarak çarı savunmaya gitmedi, hiçbirisi ''Yaşasın Çar!'' diye bağırmadı, hiçbirisi nişanlar içinde takırdayan göğsünü âsilere geremedi.

Hatat Çareskoselo'de hükümdarın mahut kafilesini göre subaylardan hiçbiri karşı çıkmaya yeltenmedi. Özel maiyet alayını teşkil eden kızıl kazaklar bile kütle halinde, Düma'ya sadakat yemini etmeye geldiler.

Çarın bahtsızlığı

Rusya'nın Louis XVI'sı, yüz İsviçreliye malik değildi.

Hatta ailesinden bir kısmının ihanetine uğradı.

Çareviç'ten sonra tahtın muhtemel namzedi olan büyük Dük Cyrill ile büyük Dük Michel kumandaları altında bulunan donanmanın tayfalarıyla Torit sarayına yemin etmeye geldiler!

Fransa'ya sığınan bu sahte Fîlip-egalite, bugün kendisini ''bütün Rusya'nın Çar'ı'' saymaktadır.

Kısacası, efendilerine karşı yalnız birkaç polis ödevini yaptı. Teslim olmaktan ise ölmeyi üstün buldular.

1 Mart'tan itibaren İngiltere, Fransa büyükelçileri Düma'daki muvakkat komite ile münasebete girdiler. Bu komite yeni durumun hâkimi görünüyordu. Komite azaları, delege heyetlerini kabul ediyorlar. Balkona çıkarak kesif asker kafilelerine hitabelerde bulunuyorlar, çarçabuk vücuda getirilen, kolları kızıl kordelâlı komiserlere emirler veriyorlardı. Bunlar kütle saflarını açıyordu.

Düma Sovyet halini aldı

Büyük toplantı salonunda, yüzleri sert, aynı renk kaputlu, eski püskü ceketli insanlar oturuyorlardı. Bu geniş anftiatr on üç senedenberi yapmacık milletvekillerine ve onların boş hitabelerine sahne olmuştu. Bugün, Sovyetin işçi ve asker temsilcilerinin birinci toplantısına sahne oluyor.

Hazır olanlar, hatipler, kim olursa olsun yorulmadan alkışlıyorlar. Bunlar Düma azaları aydın Yahudiler, mahkûm olup da tahliye edilen politika suçluları, hatta havaî mavi renk elbiseli bir Fransız subayıdır. Bu subay, asker arkadaşlara disiplin talimi için gelmiş, fakat hiçbir şey yapamamıştı.

Hatiplerin bir kısmı halkı tetik davranmaya ve Düma'nın burjuvalarına inanmamaya davet ediyor. Çünkü birliğin güzel rüyası iki gün sürdü.

Proleter İhtilâli başlıyor

1 Mart'ta kayda değer bir olay oldu. Bu Kuroniştat deniz askerlerinin ayaklanmasıdır. Bu hareket neticesinde Amiral Viren öldürüldü. Bu, enerjik bir grubun ilk gösterisidir ki, proletarya İhtilâlinde faal bir rol oynayacaktır.

2 Mart, iki önemli olaya sahne oldu: Bunlar, geçici hükûmetin kuruluşu ve II. Nikola'nın tahtından vazgeçmesidir.

Yeni hükûmet

Çarlığın ağır mirasını toplayacak olan hükûmet, Düma'nın geçici komitesi tarafından kuruldu. Fakat başlangıçtan beri Düma'nın komitesi iş başında ortak olmak istedi. Adliyeye işçi partisinden yalnız Kereniski'nin gelmesiyle kaldı. Fakat bu iştirak olayı ciddî ve tehlikeli idi. Çünkü İhtilâl iktidarının kaynağı hakkında bulanıklık vardı.

Başvekil ve İçişleri Bakanı Prens Livov idi. Bu adam liberal idi. O, büyük arazi sahiplerinden olup, büyük politikaya namzet değildi. Kade partisi geniş ölçüde temsil edilmişti. Bu partiden bilgin tarihçi ve kuvvetli hatip Milioukov Dışişleri Bakanlığına, Nekrassov Bayındırlık Bakanlığına, profesör Manuilov Millî Eğitime, Chingerief Tarıma getirilmişlerdi. Bu partinin radikalliği ona hadiselerin idaresini vadeder gibi görünüyordu. Kadelerden biraz geri olan Terakkiperverler partisi Başvekil Livov'dan başka Moskova'nın büyük tacirlerinden enerji sahibi Konovalos Ticaret, Kiev'in büyük ve genç şeker fabrikacısı Tereçke Niko Sanayi ve Maliye bakanlıklarına getirilmişlerdi. Bu adam İngiltere Büyükelçisi Buchahan'la gizli olarak İhtilâlin hazırlanmasına iştirak etmişti. Octobrist partisine gelince, bu evvelce Düma'da pek kuvvetli olmakla beraber, şimdi kabinede bir üye bulundurabiliyordu, o da, lideri Goutehkov idi; Millî Müdafaa Vekâletine getirilmişti; faal ve zeki idi. Ordunun meclis encümenine uzun zaman reislik etmişti.

Çarlar rejiminin düşüşü

Bu geçici hükûmet kurulurken çar tahtından vazgeçiyordu. Bu sırada Çar Pskov garında bir türlü Çareskoselo'ya varamayan tren taslağında bulunuyordu. Demiryol işçisi tarafından oyalanarak durdurulmuştu. Çark durumu kendisinden gizledikleri için endişeli dostları tarafından votka ile sarhoş edilmişti. Fakat namuslu general Rousski ona durumu anlattı. II Nicolas Goutehkov ile Chonlgine'i düşmanın komiserlerini kayıtsızlıkla kabul etti. hiçbir harekette bulunmaksızın hiçbir üzüntü duymaksızın kâğıdı imzaladı. Modern Avrupa hükümdar ailelerinin en mutlak hanedanı üç asırlık hükümranlığına bu suratle nihayet vermiş oluyordu. II Nikola, sadece Kırım'a çekilerek orada pek sevdiği çiçekleri ile meşgul olmak arzusunu izhar etti.

Feragatnamenin imzası

Kendisine uzatılan feragat kâğıdına o zaman 14 yaşlarında bulunan oğlu Aleks'yi de koymuştu. Bu suretle küçük kardeşi büyük Dük Michel lehine saltanatı terketmiş oluyordu. Bunun sadeliği, mahcupluğu, Moskova avukatlarından birinin kızıyla evli bulunması onu bütün ihtiraslarından ayrı düşürmüştü.

Nikola 3 Martta imzaladıı beyanname için hiçbir güçlük göstermedi. Bu beyanname ile Rusya'nın müstakbel rejiminin ne olacağını toplanacak kurucu meclise bırakıyordu.

Rusya fiilen cumhuriyet olmuştu.

Ek: X

Dil ve tarih meselesi

Atatürk'ü, sadece siyasal, ekonomik, sosyal bakımlardan, cihan tarihindeki büyük seleflerinin üstünde görmek, düşünmek ve yargılamak, tam bir şey olmaz

Atatürk'ün başka yönlerden de önce gelenlere üstünlüğü vardır.

Atatürk vatan ve millet kurtarmakla kalmadı. Atatürk siyasal, sosyal, ekonomik bakımlardan en radikal reformları başarmakla kalmadı. O, Türk milletine eski tazeliğini, eski çevikliğini, eski canlılığını vercek çareleri de düşündü. Bunları olanca hızıyla geliştirmeye çalıştı. Ne yazık ki ömrü vefa etmedi. Bununla beraber ölümüyle, açtığı bayrak yere düşmedi. İsmet İnönü'nün eline geçti. Bayrak o hızla esmekte ve yürümektedir.

Dil, tarih işlerini bu sırada anabiliriz. Bu teşebbüsler Türk milletini yeni bir rönesans devri açmaya itti.

Yine, Atatürk'ün dilde yapmak istediği temizlik, onu tam anlamıyle mümkün olduğu kadar öz Türkçe haline koymak davasıdır. Bu ise onun başardığının en büyüklerindendir; hattâ en büyüğüdür.

Atatürk ve Firdevsi

Acemin Firdevsi'si Şehname'sini yazıp bitirdikten sonra:

''Artık Fars ırkına ölüm yoktur. O diline sahip olmuştur,'' diye öğünmüş ise, Atatürk de dil alanındaki teşebbüsüyle fazlasıyla öğünebilir. Çünkü o, Firdevsi rolünü de üzerine almıştır.

Arnt, ne diyor

Alman şairi Arnt, dil bir milletin yarısıdır, diyor. Bence dil bir milletin yarısı değil, fakat hepsidir. Dil her şeydir. Dilini kaybetmiş bir millet gösterilemez ki, 'Ben milletim!' diyebilsin.

Mısır'da Çerkezler

Meselâ Mısır'da dilini kaybeden Çerkezler, hâlâ Çerkez milletinden, milliyetinden olduklarını söyleyebilirler mi?...

Atatürk, divan edebiyatı ve onu sürdürenler elinde kaybolmak tehlikesiyle karşı karşıya kalan Türk diline, bir büyük atılım vererek ona kuvvet aşıladı ki, bu sadece bugünkü Türkiye için değil, yarınki Türk dünyası, Türk birliği için de en radikal bir güvençtir.

Biz bütün felâket, çöküntü, hatta yıkılış çağları içinde bile dilimizin sağlamlığı ile öğünebiliriz.

Esas kültürü medrese olan, Arap ve Acem'den etkilenen divan edebiyatı, ancak saraya, medreseye ve onlara bağlı kalanlara hitap edebildi. İleri geçemezdi ve geçmedi. Halk ve köylü ana diliyle, güzel Türkçeyle söyledi.

Dilimizin sağlamlığını belirtmek için bir olayı anlatmaklığım pek faydalı olacaktır.

Türklük ve İsviçre

İsviçre devletinin büyük çoğunluğunu Alman ırkı teşkil eder. Fakat bir Berlinli Almanla, Berlin'e trenle yarım saat mesafede bulunan Friburglu dağlı Alman birbirlerini anlayamazlar. Yahut zorlukla, binbir güçlükle anlaşırlar.. Fakat yine birliklerini muhafaza etmektedirler.

Türk milletine gelince, Sibiryalardan, Baykal gölü kıyılarından tutunuz da, İran, Rusya Azerbaycanlarından, bütün Doğu Türklüğünden; ta Akdeniz kıyılarına kadar yayılan Batı Türkleri birbirini anlamakta zorluk çekmezler.

Temiz ve sade Türkçemiz, edebiyat Türkçemiz, edebiyat Türkçesi olduğu gün, biribirini anlayan Türk dünyasında, nasıl bir Türk kültür birliğinin doğacağını tahmin etmek zor bir şey olmaz.

Atatürk yalnız geçmişi tasfiye etmedi. O yalnız hali sağlamlaştırmadı. Yarını ve yarınlara egemen olacak en sağlam temelleri de attı.

Türkün bütün geçirdiği felâketlere rağmen millet halinde tutunmasının nedenlerini meşhur Türk severlerden Leon Kahun Türk dilinin dayanıklığında bulur. (1)

Ali Şîrnevai ve Fuzûlî ne diyor?

Ali Şîr Nevai'nin Türkçe Türkçe diye ettiği feryadı dört asır sonra Atatürk'ün atılımı doyurmuş bulunmaktadır.

Bu Türk devlet adamına ve büyük şaire göre Türkçe dillerin en zenginidir. Dillerin destanıdır. Türkçe konuşmak ve Türkçe yazmak lâzımdır (2). Fuzûlî de (3) bu fikirdedir. Şemseddin Sami'nin Kamusu Türkî mukaddemesi de bunu pekleştirir.

Atatürk ne diyor

Atatürk diyor ki:

''Türkçe, dillerin en güzeli, en zenginidir. Yeter ki, bu dil şuurla işlenmiş olsun!''

Bence edebiyatımızda, Arap ve Fars ve diğer milletlerin kelimeleri yerine öz Türkçe kelime kullanan, Türk birliği temeline bir kaya parçası konduruyor demektir.

Lastik Said'in bir şiiri

Meseleyi şöyle, kısaca ifade edebiliriz:

''Arapça isteyen urbana gitsin

Acemce isteyen İran'a gitsin'

Frenkçe isteyen Frenkistane gitsin

Ki biz Türküz bize Türkçe gerektir''

Bu mısraların nazımı Lâstik Said'dir. Ruhuna rahmet..

Redslob'ün mütalâası.

Redslob, Prensip des Nationalites'inde diyor ki: ''Milletler kendilerini bulurlarken dilin değeri artar. Kendi kişiliklerini bu suretle göstermeyi ararlar. Millî ruhlarını bulunca dillerini de keşfederler. Bunun için Dante, Servantes, Shakespeare vatan yaratıcısıdırlar.''

''Reform zamanında halk dili ruhların hayatında derin kökler salar. Bu suretle millî dil yeniden ele geçen imanın dili olur. Kilise gibi evrensel olan Lâtince yerini millî dile bırakır. Reformcular halka kendi dille hitap ederler. Halk kendi diliyle söyler. Bu İncil'in millîleştirilmesidir.. Luter de böyle yaptı.'' (1)

Atatürk de böyle yaptı.

Kur'an Türkçe oldu.

Tarih hareketi

Atatürk'ün, tarih bakımından yaptığı büyük atılım, onun, büyük eserlerinden biridir.

Bu atılım, Türk milletine yeni bir atılıma güç ve kuvvetini verdi.

Milletler moral ve maddî benliklerini hatıralarla kuvvetlendirirler. Hele bu tarih bizimki gibi, insanlığın en büyük eserlerini ifade ediyorsa, güçlendirme ölçüsü de o derece büyük görünüşlü olur.

Cirnayef ne diyor

Türk tarihi hakkında Rus genarali Çirnayef diyor ki: ''Türkü yok etmek için tarihini kaldırmak lâzımdır.''

Hilâfet ve saltanatın kaldırılmasından sonra, millî bir politika izlenmesi zorunlu idi. Bu yüzden millî tarihimizi çıkarıp ortaya koymak ve bütün Türkleri bunun saçakları altında toplamak, bunları moral bakımından beslemek lâzımdı. Atatürk bu gereksinimi de başarmakla hem dil, hem de tarih görünümünden bir büyük yeni doğmanın ve yeni dirilmenin temellerini attı. Günler geçtikçe bu bina yükselecek ve yükseldikçe Türklüğün kültürel birliği kuvvetlenecek, gerçekleşecektir.

Ödevimiz

Atatürk modern Türk devletini kurarken onu eksiksiz kurdu.

Bu kurulan ve yarınlara çok şeyler söz veren kurumu işlemek ve beslemek bizim ve yarınki nesillerin ödevidir.

Aşağıdaki yazılarım vaktiyle Ulus gazetesinde başmakale olarak çıkmıştı. Atatürk'ün dil işine verdiği önemin mânasını belirtmek içn buraya ek olarak konulmasını faydalı buldum.

Dil meselesi

''On beş gün kadar önce, edebiyat öğretmenlerimiz, Sayın Kültür Bakanımızın başkanlığında toplandılar. Ve çok önemli kararlar aldılar: Bir (Türk edebiyatı tarihi) yazılacak ve bir 'Türk antolojisi' bastırılacaktır.

Bu geniş ve kavrayışlı düşünceyi, görüşü alkışlamamak mümkün mü? Ancak bu işi başarmak için nasıl bir metot, bir sistem takip edilecektir?

Bilmiyorum.

Yazılacak tarih ve antoloji; 1. Sadece 'Divan edebiyatı'nı, 'Tanzimat edebiyatı'nı, 'Edebiyatı cedide'yi, 'Fecriâtî'yi mi içine alacaktır? 2. Yoksa, bütün Türk edebiyatını mı?

Bu sorular hakkında düşünebildiklerimi şuracığa iliştirmeye çalışacağım.

Gerek edebiyat tarihinde, gerek antolojide takip edilecek medot, biraz önce tesbit ettiğim birinci sorunun anlamında ise, zahmete değmez. Bu yolda yazılmış elimizde hayli şeyler olduğu gibi, yabancı dillerde de mevcut zengin eserler vardır.

Meselâ, Köprülüoğlu Mehmed Fuad'ın rahmetli Şehabettin Süleyman'la yazdıkları nefis Osmanlı Edebiyat Tarihi ve son zamanlarda, bu çapta olmasa bile yazılan tarihler, bir araya toplanarak, en mükemmel bir 'Osmanlı Edebiyatı Tarihi' elde edilebilir.

Hele muhtelif tezkerelerle, Mister Gibb'in altı ciltlik İngilizce Osmanlı Şiirleri Tarihi'nden de istifade edilirse, ortaya konacak eser, -eski deyimiyle- bir şaheser olur. Hatta, yalnız Mister Gibb'in, bütün bir ömür çalışarak vücut verdiği Osmanlı Şiirleri Tarihi, Türkçeye çevrilirse maksat yine elde edilmiş olur.

Yok, böyle değil de, karar altına alınan eserler, yeni dil cereyanına göre hazırlanacaklarsa, yâni ikinci soru gereğince yapılacaklarsa, millî bakımdan en büyük bir eserin doğumunun arifesini yaşıyoruz demektir. Bayramına hazırlanalım.

Neden?

Önce şunu kaydetmeliyim ki; Divan edebiyatı Türkçe değildir. Osmanlıcadır.

Osmanlıca ise, grameri, sentaksı, kelimeleri yönünden Türkçe değildir. Daha çok Farsça ve Arapçadır. Burada binde bir Türkçeye rastlanır.

İtiraf ederim ki, Divan edebiyatı yüksek bir eserdir. Türk malıdır. Onu yaratanlar Türktürler. Ve bunların içinde görüş, duyuş, seziş, incelik bakımından çaplarına varılmaz dâhiler vardır. Fakat ne yazık ki, kullandıkları dil Türkçe değildir. Etkisinde kaldıkları eğitim, kültür Türk değil, hemen bütünüyle denecek derecede Fars ve Araptır. Biz buna nasıl Türk edebiyatıdır, Türkçedir, diyebiliriz?

Farzedelim, Bakî, sırf Arapça yazsaydı yahut Nedîm, sırf Farsça söyleseydi; divanlarını Türkçedir diye, 'Türk Edebiyatı Tarihi'ne geçirecek miydik?

Divan edebiyatı, Farsça ve Arapça söyledi, Fars ve Arap zevkiyle söyledi, kültürüyle beraber. Fakat bir Farsça ve Arapça söyledi ki, Fars okusa anlamaz, Arap okusa anlamaz! Türk okusa binde birini anlar. İşte bu dilin adı Osmanlıcadır.

Bâkî'ni kaside ve mersiyelerini, Nefî'nin Sâkînâme'sini, Nailî Kadîm'in gazellerini anlamaya imkân var mıdır?

Meselâ, Bâkî'den:

Hengâmı şeb ki künkerei tâkı asüman

Zeyn olmuş idi şulelenip şem'i ahteran

Diğer bir parça:

Ey pây-bendi dâmgehi kaydi namu nenk

Tâkey havayı meşgalei dehrî bi-drenk

Meselâ, Nefî'den:

Merhaba ey câmı minayı meyi yakut-renk

Devri gelsin senden öğrensin sipihri bi-drenk

Meselâ, Naili Kadîm'den:

Ey kilki siyah - came eğerci dü - zebansın

Amma ki hasekrizi rehi gecrevi şansın.

Bunları anlamak, manalarına intikal etmek şöyle dursun, burada kullanılan kelimeleri Türkçemize çevirmek için eldeki lûgat kitapları kâfi değildir.

Medenî milletlerden birinin dilini öğrenmek, Osmanlıcayı öğrenmekten daha kolaydır! Ve bunda şüphe yoktur.

Hele Şefiknâme'yi, bugün kaç kişi anlayabilir? Zaten önce Şefiknâme okunur, sonra Arapça ve Farsça öğrenilirdi. O Türkçe değil, sanki Farsça ve Arapça öğrenmek için bir anahtardı!

Tanzimat edebiyatı, Edebiyatı cedide, bu mektepler, bazı -ayrıklar bir yana- dil görümünden, divan edebiyatından uzak şeyler değildir. Kültür bakımına gelince, Farsdan ve Araptan ayrıldılar. Fakat garbın şeklini aldılar. Garp kültürü, onlara ve onlar, Garp kültürüne sinemediler.

Fecri âti, Yakup Kadri bir yana konursa, sembolizm üstadı Hâşim bile yerinde saydı denebilir. Bütün bunlar Osmanlıcadan ileri geçemediler.

Bizde dil inkılâbı, millî mekteple başladı denebilir. Atatürk, bu mektebi daha ilerilere götürecek esasları gösterdi.

Nasıl bir tarih ve antoloji yazılmalı? Mümkün olsa da, bütün Türk dilini kavrayan bir edebiyat tarihi yazılsa ve yine mümkün olsa da, bütün Türk dilini kavrayan bir antoloji basılsa! Buna şimdilik, hazırlık imkân vermiyorsa, Batı Türklerininki mutlaka yazılmalıdır. Yani, aşağı yukarı bin yıllık bir Türk Edebiyatı Tarihi!

Bu tarih ve antolojiye kimler girecek?

Mevlânalar, Sultan Veletler, Yunus Emreler, Süleyman Çelebiler, Âşık Paşazadeler, Hacı Bayramlar, Lütfi Paşalar, Rabia Hatunlar ve Âşık Keremler, Ferhat ile Şirinler, Aslî ile Keremler... Dadaloğulları, Köroğulları, Karacaoğlanlar, Mehmet Eminler, Faruk Nafizler, Nazım Hikmetler ilâ, ilâ, ilâ'lar.

Türk Edebiyatı Tarihi'nin Türk Antolojisinin panteonuna girmek hakkı bunlarındır.

Meselâ Hacı Bayram'dan:

Bayramı imdi, bayramı imdi

Bayram ederler yâr ile şimdi

Yunus Emre'den:

Ben Yunusu biçareyim

Baştan ayağa yareyim

Ben yürürüm yâne yâne

Aşk boyadı beni kane

Ne âkılim ne divane

Nice köşkler, saraylar viran olur kalır bir gün

Rabia Hatun'dan:

Bir kâsedir alev dolu gönlüm yana yana

Men tâ senin yanında dahi hasretem sana

Köroğlu'ndan:

Zengin arabasını dağdan aşırır

Züğürt düz ovada yolun şaşırır

Tokat kervanından aldım bakırı

İnletmeyin beyler fıkarayı fakiri

Karacaoğlan'dan:

Yürü, salın güzelim, salındığın yollar öğünsün

Vaktine hazır ol ey Acem şahı

Mağrıptan üstüne asker geliyor

Yıkacaktır tâcın ile tahtını

Sultan Murat Han'dır kendi geliyor

Mehmet Emin'den:

Ben bir Türküm dinim, cinsim uludur.

Sinem özüm ateş doludur.

Nazım Hikmet'den:

Varsın otursun isteyenler dört duvardan evinde

Kartal kayalardan seyredelim biz

Kanayan gönüllerin göğe vuran rengini!

Divan edebiyatı; saraylarda, konaklarda, lâleliklerde bir avuç insana hitap ederken, öz Türk edebiyatı, Mohaçlarda, Viyana önlerinde sazların tellerinde haykırıyor. Ve buradan çıkan tiz nağmeler, gazilerin yüreklerinde yankılar bırakıyordu. Bu kadar da değil, koşmalar anayı babayı düşündürüyor... Onların duygularında hazin kahraman şehnameler yaratıyordu.

Sivastopol önünde yatan gemiler

Atar nizam topunu yer gök iniler

Davulla zurnayı düğün mü sandın

Al yeşil bayrağı gelin mi sandın

Askere gideni gelir mi sandın

Türk milleti ıstıraplarını bu şiirlerle söyledi. Saadetlerini bunlarla andı. Bunlarladır ki, rüyalarını besledi ve sükûn buldu. Bu şiirler ve bu tarz nesirler ise, Türk milletinin kendisidir.

Millî edebiyattan bir nesir:

''Belgrad'ın yolları çamurdan geçilmez. Ümüğünü sıktığım, ensesine kaktığım İlemçe kralı, Viyana'yı vermem demek... ne demek?''

Bir daha:

''Dinelmez dirlik, çıkmaz can, kara günlerimizi sayıyoruz. Tanrı sahibini göndere.''

Edebiyat tarihi ve antoloji, onun kendisini yansıtmalıdır ki Türk'ün adını taşımaya hak kazansın.

Denilebilir ki, bu kaba saba Türkçeyle mi konuşacağız? Hayır! Fakat bunlar, edebiyat tarihimizde birer gelişme aşamasıdır. Bunları bileceğiz. Denildiği gibi ve biraz önce kaydettiğimiz cümleler kaba saba olsa da, içinde Türk ruhunun yüksek kahramanlıklarını, yiğitlik anekdotlarını ve acılarını yaşatmaktadır.

Biz, bu yiğitliği, bu acıyı ve bundan önce kaybettiğimiz bir kısım şiirlerimizdeki inceliği, yüksekliği, matemi, mutluluğu duymak ve bunların üzerinde işlemek istiyoruz.

Yine diyebilirler ki, Divan edebiyatı, Türk edebiyatı tarihinde bir aşama değil midir? Bir ilerleyiş ifade etmez mi? Ve bu bakımdan Türk edebiyatı tarihine girmek hakkını nasıl inkâr edebiliriz?

Bu Divan edebiyatı, Türk edebiyatı tarihinde bir ilerleyiş, bir gelişme değildir. Fakat bir geriliktir, dil bakımından, beşyüz yıl sürmüş bir kaytaklıktır. Bunun içindir ki, Türk edebiyatı tarihinde yer almaz. Kaytaklık gelişme kabul etmez ve üzerinde işlenemez.

Divan Edebiyatı, o kadar Türkçe olmamıştır ki, bir yandan, hem de devlet himayesinde yürümeye çalışırken diğer yandan, millî edebiyat, hem de karşısına çıkarılan bütün engelleri atlayarak onunla yanyana yürüdü. Millete yalnız bu edebiyat seslendi.

Divancılar bol bol insanlar, armağanlarla ceplerini doldururken, millî şiirleri söyleyenlere kaba Türk deniyordu! Biz, bu zihniyeti nasıl yaşayabiliriz? Yaşarsak Atatürk İhtilâli'ni nasıl ifade edebiliriz?

Osmanlıcanın Türkçe olmadığını ilk söyleyen ben değilim. Klâsikleşmiş davayı Cevdet Paşa şöyle anlatıyor:

''Lisanı abzülbeyanı Osmanî üç lisandan mürekkep olup...''

Demek ki, Divan edebiyatı Türkçe değildir.

Türkçenin gitgide unutuluşuna sarayları, devlet kapılarını divan üslûbunun alışına Âşık Paşazâde beş yüz yıl önce sütunlarla göz yaşı düktü.

Nası bir edebiyat tarihi ve antoloji yazılmalı?

Türk dilinin, Türk şiirinin, Türk nesrinin gelişme ve evrim aşamalarını gösteren bir edebiyat tarihi ve antolojisi yazılmalıdır.

Divan edebiyatı buradan çıkarılmalı, istenirse, Edebiyat Fakültesi'nde 'şerhi mütun' dersine konmalıdır! Fakat liselerde yasak edilmelidir. Ve bu yasak iki bakımdan zorunludur.

1. Dil birliği, millî birlik. 2. Moral.

Divan edebiyatı, millî birliği bozuyor. Türkler birbirini anlıyamıyor. Hele moral cihetten gençleri bundan, korumak gerek. Meselâ Nedîm'in Hamamiye'si, gençliğe nasıl okutturulabilir? Savcılık buna karışırsa haksız mıdır?

Hatırda kalmaya değer ki, Mister Gibb kırk üç yaşında öldü. Ve bütün ömrünü divan edebiyatına verdi. Bu edebiyat duygu ve görgüsü içinde, Türkçe diye zavallı İngilizin öğrenebildiği şu oldu:

''Necibüşşemail, kerimülhasail efendim hazretleri.''

Sonra:

''Sarf ve nahiv kusurunun dameni af ile setri lûtfi âlül'âlinizden memuldür.''

Üsküp'ten bir hoca oğluna şu telgrafı çekiyordu:

''Nehri Vardar'ın isyanü tuğyanı şehri Üsküb'ü harab-ü yebab eyledi.''

Divan edebiyatının telkin ettiği Türkçe facialarına bakınız.

Ben bu yazılarımla ne ediplik, ne de şairlik taslamak davasını gütmüyorum. Ancak millî kurtuluşun, öz dilde, onun yükselişinde olduğuna sarsılmaz imanım vardır. Bu satırları, bu dava yolunda karaladım.

Dilini kaybetmiş, tek bir millet gösterilemez ki 'Varım!' diyebilsin.

Ulusal varlık ulusal dildedir.

Sözlerime son verirken Lâstik Said'i anmadan geçemiyeceğim:

Arapça isteyen Urbana gitsin

Acemce isteyen İran'a gitsin

Frengîler Frengistana gitsin

Ki biz Türküz bize Türkî gerektir.

Canına rahmet, yattığı yer nur olsun.''

*

Ek: XI

Kaytaklıklar: İrtica

Patrona Halil ve Kabakçı Mustafa ve 31 Mart 1909 kaytaklıklarını (irtica) bu sırada anmak pek yerinde birşey olur.

Her üçü de şeriatı ileri sürdüler. Her üçü de kanak askerlerimizi iğfal edilmek suretiyle, Osmanlı İmparatorluğunun yaşaması için tesebbüs edilen yeniliklere karşı koydular. Gerçi bunların her üçü de bastırıldı. Fakat devlet de hırpalandı. Ve bir hayli geri kaldı. Bu gerilemeler Türk milletine çok pahalıya mal oldu. Hem iç, hem de dış bakımlarından..

İç bakımdan:

Zorunlu yenilikler biran öne yapılamadıkları için, devlet zayıf düştü. Bu hal Türk olmayan unsurların, imparatorluktan ayrılmalarını kolaylaştırdı. Türk illeri istilâya uğradı. Kırım gibi. Ve Türk unsurunu Orta Çağ kurumları içinde bıraktı.

Dış bakımdan:

Bilhassa yabancı saldırılarına, özellikle Rusya Çarlığının ve Nemçenin Avusturya saldırılarına uğrattı. Geriliğimiz yüzünden muazzam ordularımız zamanın gerektirdiği biçimde donatılmış olan küçük düşman kıtaları denecek kuvvetler önünde yenildiler. Meselâ, Napolyon bile Kabakçı kaytaklığını işittiği zaman ''İşte bu Türk imparatorluğunun yaşamayacağına delildir'' demiş ve bu kanaatıyla Tilsit'te Rus Çarı Aleksandr ile anlaşmıştır (1).

Asıl kaytakçılar, yeniliklerden, zarar görecek kimselerdi. Fakat bunlar, çoğu zaman gizli kalırlar, tahriklerini gizli yaparlardı. Meydanda görünenler yobazlarla yani softalarla, bazı baldırı çıplaklardı.

Bizde yeniliklere karşı koyan kaytaklık hareketleri diğer yabancı mamleketlerde İhtilâllere karşı koyan kaytaklık hareketlerinin bağlı olduğu kuralın dışında kalmadı.

Yabancı memleketlerdeki kaytaklıkların sebebi organize, müesses menfaatleri, askeri iğfal ederek, din perdesi ardında korumak ve böylelikle yeniliği önlemek idi.

Bizde kaytaklığın genel kurmayını, herhangi bir yenilik teşebbüsünde menfaatleri tehlikeye düşenler teşkil etti. Bunların yaptırıcı kuvveti ödevini de, softalarla yeniçeriler gördüler.

31 Mart 1909 kaytaklığında yabancı unsurların da faaliyeti görüldü. Halaskârlar hareketinde Hürriyet ve İtilâf Partisinin kuruluşunda, İngiliz Baştercümanı Fiçmoriç, Rusya sefaretine mensup Mandelstam'ın tahrikleri etkili oldu.

Bizdeki kaytaklığın parolası daima şu olmuştur.

''Şeriatla görülecek davamız vardır?''

Yahut;

''Şeriat isteruk!..''

Kaytaklığın mahiyeti

Fakat Koca Sekbanbaşı'nın lâhiyasında (1) dediği gibi, önemle dikkate değer ki, bunların, bu eşkıyanın şeriatle ilgisi yoktur. Bunların bütün ilgisi para iledir. Kendilerine verilen bahşiş derecesinde seslerini yükseltirler yine ona göre indirirler. Bahşiş kesilince, sesler de kesilir!

Cumhuriyetin ilânından sonra ortaya çıkan Şeyh Sait İsyanı'nın da mahiyeti budur. Yine Derviş Mehmet'in Menemen baskını da bundan başka bir şey değildir.

Koca Sekbanbaşı lâhiyası.

IV. Mustafa verdiği meşhur lâyihasında Koca Sekbanbaşı, bunların mahiyetini pek güzel deşer ve ortaya koyar (1).

Koca Sekbanbaşı diyor ki, şeriat bağırtılarıyla İstanbul sokaklarını çınlatan bu baldırı çıplaklar, dinin şartını bilmezler, kelimei şahadet getirmekten âciz kimselerdir ki, ağızları şarap kokar, savaştan kaçarlar ve İstanbul sokaklarında genç kadınlara ve oğlanlara tecavüz ederler.

Patrona Halil, Kabakçı Mustafa, 31 Mart'ta Derviş Vahdeti, Şeyh Sait, Derviş Mehmet vesaire de ''şeriatla davamız vardır!'' ''şeriat isteruk!'' diye ayaklandılar ve ayaklandırdılar.

Her ne kadar hakikat belirince gerek eşkıya ve gerek teşvikçiler hepsi cezalarını çektiler. Fakat ne çare ki, devlet ve millet bundan çok zararlar gördü.

Arnavut Patrona Halil, yolu bulunarak sarayda bir kılıç vuruşuyla barsaklarını ağzında buldu. Ve yok edildi.

Kastamonulu Kabakçı Mustafa, Rumeli Kavağı'nda, konağında katledildi. Rahmetli Ahmet Refik bu katil hâdisesini şu suretle tasvir eder.

Kabakçı'nın katli

''Pınarhisar âyânından Hacı Ali Ağa, sabaha doğru Kabakçı'nın evini muhasara ediyor, yanında dört kişi dehşet içinde kapısını çalıyor, ''Hakkında emir var!'' diyerek süratle içeri dalıyorlardı. (19 Cemaziyelahir 1223 -1807- çarşamba).

Bu sırada, Kabakçı'nın uşağını ve adamlarını bağlıyor, dışarıdaki süvarilere teslim ediyor, sonra Kabakçı'nın adamlarından, yattığı odayı öğreniyor, süratle odaya koşuyor, Kabakçı'yı gecelik kıyafetinde, kadınlar arasında buluyorlar. Kabakçı Mustafa bu gürültülerden uyanmış etrafında heybetli bir heyet görünce ne yapacağını şaşırmış:

''Ne istiyorsunuz? Ben ne yaptım? Kimin emriyle evime giriyorsunuz?''

Diye bağırıyordu (1).

Hacı Ali Ağanın askerleri bu sözleri duymadılar. Kabakçı'yı hançerle yaraladılar. Başını kestiler ve Alemdar Mustafa Paşaya gönderdiler. Bu sırada Alemdar ordusu Çorlu'ya gelmiş bulunuyordu.

Derviş Vahdeti ve ayaktaşları, Şeyh Sait ve arkadaşları suçlarının cezasını darağacında ödediler.

Derviş Mehmet de, rahmetli bekçi Mehmet ağanın mavzeri ve mitralyöz ateşleri altında hesabını verdi.

Diğer ayaktaşları da darağacında...

Hak ve hakikat böyledirler, yenilemezler.

Asıl kışkırtıcılar

Fakat asıl kışkırtıcılar kimlerdi?

Yukarıda isimleri geçen kimseler miydi?

Bunlar başlı başlarına mı harekete gelmişlerdi?

Hayır!

Asıl arayacağımız cihet budur.

Ahmet Refik rahmetlinin verdiği malûmata göre, Kabakçı hadisesinde perde arkasında oynayanlar şunlardı:

Topal Ata, Köse Musa Paşa ve Münip Efendi idi.

Şeyhüislâm Topal Ata ile, Münip Efendi zamanın bilginlerinden idiler. Birincisi, Kadı Beyzaviye haşiyeler yapmış.

İkincisi, Peygamberin hal tercümesini yazmıştı.

Köse Musa Paşa ise, sadrazam vekili idi.

Fakat kaytaklığı niçin kışkırttılar. Hatta bu yolda kese kese altıları neden sarfettiler?

Ahmet Refik, bu sorunun karşılığını kısaca veriyor: